Eo biển Malacca dài khoảng 900km, nằm giữa Indonesia, Thái Lan, Malaysia và Singapore, là tuyến đường biển ngắn nhất nối Đông Á với Trung Đông và châu Âu.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), eo biển Malacca vận chuyển gần 22% thương mại hàng hải toàn cầu. Trong đó có các chuyến hàng dầu khí từ Trung Đông tới những nền kinh tế tiêu thụ năng lượng lớn như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Malacca là "yết hầu" trung chuyển dầu mỏ lớn nhất thế giới và là tuyến duy nhất vượt qua eo biển Hormuz.
Trong nửa đầu năm 2025, khoảng 23,2 triệu thùng dầu/ngày được vận chuyển qua eo biển Malacca, chiếm 29% tổng lưu lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Tuyến vận chuyển lớn thứ 2 sau Malacca là Hormuz với khoảng 20,9 triệu thùng/ngày.
Dữ liệu từ Cục Hàng hải Malaysia cho thấy hơn 102.500 tàu, chủ yếu là tàu thương mại, đi qua eo biển Malacca trong năm 2025, tăng so với khoảng 94.300 tàu của năm 2024.
Phần lớn tàu chở dầu đi qua tuyến này, nhưng một số tàu siêu lớn tránh Malacca do hạn chế về mớn nước và đi vòng xuống phía nam Indonesia. Tuyến đi vòng này là phương án tránh Malacca nếu eo biển bị đóng cửa, nhưng sẽ kéo dài thời gian vận chuyển, dẫn tới chậm giao hàng và đẩy giá cả tăng lên.
Tại điểm hẹp nhất ở đoạn eo Phillips thuộc eo biển Singapore, Malacca chỉ rộng khoảng 2,7km, tạo ra nút thắt tự nhiên và làm tăng nguy cơ va chạm, mắc cạn hoặc tràn dầu. Một số khu vực của eo biển khá nông, sâu khoảng 25-27m, hạn chế những tàu lớn nhất. Tuy vậy, ngay cả tàu chở dầu thô cỡ rất lớn (VLCC) dài hơn 350m, rộng 60m và mớn nước hơn 20m vẫn có thể đi qua.
Trong nhiều năm, khu vực này là điểm nóng về cướp biển và tấn công tàu buôn. Năm ngoái, số vụ tấn công hình sự tăng lên ít nhất 104 vụ, nhưng đã giảm trong quý I năm nay, theo Trung tâm Chia sẻ Thông tin ReCAAP - tổ chức do các chính phủ khu vực thành lập để chống cướp biển.
Tuyến đường hẹp và đông đúc này có ý nghĩa chiến lược đặc biệt với Trung Quốc. Dữ liệu từ hãng theo dõi tàu chở dầu Vortexa cho thấy khoảng 75% lượng dầu thô nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc từ Trung Đông và châu Phi đi qua Malacca.
Giới chức Malaysia cũng cho biết, Malacca đang trở thành điểm nóng của hoạt động chuyển dầu trái phép từ tàu sang tàu trên biển nhằm che giấu nguồn gốc hàng hóa.
Trong bối cảnh căng thẳng Hormuz, ngày 22.4, Bộ trưởng Tài chính Indonesia Purbaya Yudhi Sadewa gây chú ý khi công khai nêu khả năng các nước có thể thu phí tàu thuyền đi qua để kiếm tiền từ eo biển, sau đó nhấn mạnh cách làm này là không khả thi.
Khi được hỏi về nguy cơ thu phí hoặc hạn chế lưu thông tại eo biển Malacca, Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan khẳng định, các quốc gia ven eo biển có lợi ích chiến lược chung là giữ tuyến hàng hải này luôn thông suốt và đã thống nhất không thu phí.
Ông cũng cho biết Singapore đã trấn an Mỹ và Trung Quốc rằng quyền đi lại của các bên đều được bảo đảm, và nước này sẽ không tham gia bất kỳ nỗ lực nào nhằm phong tỏa eo biển hoặc áp phí.
Cũng trong ngày 22.4, Ngoại trưởng Malaysia Mohamad Hasan lưu ý, không quốc gia nào có thể đơn phương đưa ra quyết định liên quan tới eo biển Malacca. Malaysia cùng Singapore, Indonesia và Thái Lan có cùng quan điểm, đồng thời phối hợp tuần tra chung để bảo đảm tuyến đường biển luôn mở.
