Thể chế mở đường cho tư duy chăm sóc sức khỏe mới
Già hóa dân số đang làm thay đổi căn bản bức tranh y tế của Việt Nam, đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc chủ động xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Đồng thời phát triển các mô hình chăm sóc phù hợp nhằm thích ứng hiệu quả với quá trình già hóa dân số.
Trước yêu cầu trên, thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách đột phá trong lĩnh vực y tế như: Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, Luật Phòng bệnh năm 2025, Luật Dân số năm 2025… Những chủ trương, chính sách này không chỉ hoàn thiện định hướng, hành lang pháp lý mà còn thể hiện rõ sự chuyển đổi trong tư duy về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.
Tinh thần đó được thể hiện rõ nhất trong Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân. Nghị quyết vừa khẳng định quyết tâm nâng cao chất lượng dân số, vừa cụ thể hóa những chính sách an sinh, nhân văn, trực tiếp đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe, tinh thần và chất lượng cuộc sống lâu dài của người dân nói chung và người cao tuổi nói riêng.
Một trong những điểm cốt lõi của Nghị quyết là chuyển mạnh từ tư duy “chữa bệnh” sang “chủ động phòng bệnh”. Nhiều mục tiêu quan trọng được đặt ra như: khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc bệnh tật miễn phí ít nhất 1 lần/năm; quản lý sức khỏe trọn đời, dài hạn bằng hồ sơ điện tử; miễn viện phí cơ bản trong phạm vi quyền lợi bảo hiểm y tế đến năm 2030; nâng cao năng lực y tế cơ sở, xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu vững mạnh.
Đối với người cao tuổi, đây được xem là bước chuyển có ý nghĩa đặc biệt. Khi tuổi thọ của người Việt Nam ngày càng tăng, mục tiêu của chính sách không chỉ hướng đến sống lâu mà còn sống khỏe, nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Theo định hướng của Nghị quyết, đến năm 2030, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt 75,5 tuổi, trong đó số năm sống khỏe đạt tối thiểu 68 năm; đến năm 2045, tuổi thọ trung bình trên 80 tuổi, đồng thời tiếp tục nâng số năm sống khỏe lên trên 71 năm.
Nếu Nghị quyết số 72-NQ/TW có tính chất định hướng chiến lược dài hạn thì Luật Phòng bệnh năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tiếp tục cụ thể hóa những định hướng đó bằng các quy định pháp lý. Luật bổ sung quy định khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất 1 lần/năm theo nhóm đối tượng và lộ trình ưu tiên. Đồng thời mở rộng phạm vi phòng bệnh, thay vì chỉ tập trung vào bệnh truyền nhiễm, nay đã bao quát cả bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần và dinh dưỡng. Đây là sự điều chỉnh phù hợp với xu hướng bệnh tật trong bối cảnh già hóa dân số.
Một “mắt xích” quan trọng khác là Luật Dân số năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Luật kế thừa những quy định còn phù hợp của pháp lệnh trước đây, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập. Nổi bật là các chính sách thích ứng già hóa dân số như chủ động chuẩn bị cho tuổi già, chăm sóc người cao tuổi, phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi…
Trong đó, công tác chăm sóc người cao tuổi được chú trọng, với việc phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc, từ tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà, chăm sóc tại cộng đồng đến chăm sóc tại các cơ sở chuyên biệt. Đồng thời, phát triển mạng lưới bệnh viện lão khoa, chuyên khoa lão trong bệnh viện đa khoa; phát triển các hoạt động chăm sóc người cao tuổi; bảo đảm người cao tuổi được tiếp cận thuận lợi với dịch vụ y tế; khuyến khích chuẩn bị cho tuổi già khi còn trẻ.
Nhìn tổng thể, có thể thấy các chính sách mới đang từng bước bảo đảm quyền được sống khỏe của người cao tuổi. Đây là sự thay đổi trong tư duy xây dựng chính sách, chuyển từ tập trung chữa bệnh sang chủ động dự phòng, chăm sóc sức khỏe liên tục, toàn diện và dài hạn.
Chuyển đổi mô hình y tế trong xã hội già hóa
Nếu việc hoàn thiện pháp luật là bước đi đầu tiên thì chuyển đổi mô hình y tế là bước đi tiếp theo trong quá trình thích ứng già hóa dân số. Trong nhiều năm, hệ thống y tế dành cho người cao tuổi được tổ chức theo mô hình lấy bệnh viện làm trung tâm. Khi có bệnh, người cao tuổi đến khám, chữa bệnh rồi trở về nhà. Mô hình này phù hợp trong điều trị các bệnh cấp tính nhưng dần bộc lộ những hạn chế khi số lượng người cao tuổi mắc nhiều bệnh mạn tính ngày càng gia tăng.
Thực tế, việc quản lý sức khỏe người cao tuổi không nên chỉ diễn ra trong bệnh viện mà cần được thực hiện liên tục, toàn diện và dài hạn ngay tại nơi sinh sống. Bởi bên cạnh khám, chữa bệnh, người cao tuổi cần được quản lý sức khỏe thường xuyên, theo dõi bệnh mạn tính, tư vấn phòng bệnh, tư vấn dinh dưỡng, phục hồi chức năng, hỗ trợ tâm lý và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao và giao lưu cộng đồng, đáp ứng nhu cầu của từng cá nhân.
Có lẽ đã đến lúc hệ thống y tế dành cho người cao tuổi cần phải chuyển đổi từ mô hình lấy bệnh viện làm trung tâm sang mô hình chăm sóc tại cộng đồng. Trong mô hình này, bệnh viện vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng không còn là điểm đến duy nhất của người bệnh. Thay vào đó, mạng lưới y tế cơ sở, đặc biệt là các trạm y tế xã, phường - nơi trực tiếp gần dân, sát dân sẽ trở thành tuyến đầu trong quản lý sức khỏe, đồng hành cùng người cao tuổi ngay tại nơi sinh sống.
Đáng chú ý, mô hình này cũng đang dần được cụ thể hóa trong các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết số 72-NQ/TW xác định phát triển mạnh y tế cơ sở, nâng cao năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu và quản lý sức khỏe người dân theo suốt vòng đời. Trong khi đó, Luật Dân số năm 2025 cũng định hướng phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi, bao gồm mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng.
Không chỉ dừng lại ở các nghiên cứu trên giấy, mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng đã từng bước được triển khai tại các địa phương. Ngày 6/6/2026, “Mô hình chăm sóc người cao tuổi” được đưa vào vận hành tại phường Long Biên, TP Hà Nội. Mô hình hoạt động theo hình thức “sáng đi, chiều về”, không lưu trú qua đêm và không thay thế điều trị nội trú tại bệnh viện.
Sau một tháng đi vào vận hành, mô hình đã đón hơn 280 lượt người cao tuổi đến tham quan, trải nghiệm và có 18 người cao tuổi đăng ký tham gia thường xuyên. Đồng thời đã thực hiện 280 lượt theo dõi sức khỏe, cập nhật 280 hồ sơ sức khỏe điện tử, tổ chức 18 buổi luyện tập dưỡng sinh, yoga, phục hồi chức năng và phục vụ 135 suất ăn bảo đảm dinh dưỡng bán trú.
Chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Nghiên cứu xây dựng mô hình chăm sóc người cao tuổi nhằm thích ứng với già hóa dân số” do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tổ chức, ông Vũ Hồng Huy - Phó Vụ trưởng Vụ Y tế và Thể thao, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhận định, mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng như mô hình tại phường Long Biên là một hướng tiếp cận phù hợp, có nhiều triển vọng và cần tiếp tục được đánh giá, hoàn thiện trong thực tiễn. Mô hình đưa dịch vụ y tế kỹ thuật cao, dịch vụ chăm sóc toàn diện đến gần dân nhất, giúp người cao tuổi tiếp cận y tế ngay tại cộng đồng, giảm bớt áp lực cho các bệnh viện tuyến trên và tiết kiệm chi phí cho gia đình, xã hội.
Có thể thấy, việc triển khai các mô hình chăm sóc ngay tại cộng đồng đang phản ánh rõ định hướng đổi mới của hệ thống y tế dành cho người cao tuổi từ hỗ trợ thụ động sang chăm sóc chủ động; từ xử lý khi phát sinh bệnh tật sang quản lý sức khỏe thường xuyên; từ chăm sóc đơn lẻ sang phối hợp liên ngành, liên lực lượng, lấy người cao tuổi làm trung tâm và cộng đồng làm nền tảng. Đây là định hướng phù hợp trước “làn sóng” già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh tại nước ta.
(Còn tiếp)
