Câu hỏi ấy lập tức tạo ra nhiều tranh luận. Có ý kiến cho rằng đây là một vấn đề quá rộng, vượt khỏi phạm vi của một bài làm văn của học sinh. Nhưng nếu nhìn từ góc độ rộng hơn, đây không chỉ là câu hỏi dành cho một kỳ thi. Đây là câu hỏi mà bất kỳ quốc gia nào muốn vươn lên cũng phải đối diện: Làm thế nào để tạo ra những con người đủ năng lực dẫn dắt sự phát triển?
Điều đáng chú ý là câu hỏi ấy không hề xa lạ với lịch sử dân tộc.
Gần 600 năm trước, danh sĩ Thân Nhân Trung đã khắc trên tấm bia tiến sĩ đầu tiên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám mấy chữ: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.
Sau nhiều thế kỷ, câu hỏi trong đề thi Ngữ văn hôm nay thực chất vẫn quay trở lại với một vấn đề cũ: Làm thế nào để một dân tộc có thể sản sinh ra những con người xuất sắc?
Chỉ khác rằng, ngày xưa, nhân tài được kỳ vọng để giúp đất nước dựng nước, giữ nước. Còn ngày nay, nhân tài cần tạo ra tri thức, công nghệ và những giá trị mới trong một thế giới cạnh tranh toàn cầu.
Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk không chỉ là những cá nhân giàu có hay nổi tiếng. Điều làm nên tầm vóc của họ là khả năng tạo ra những sản phẩm, những công nghệ và những thay đổi có ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Nhưng đằng sau mỗi cá nhân xuất chúng không bao giờ chỉ là tài năng cá nhân.
Đằng sau Steve Jobs là một hệ sinh thái khuyến khích sáng tạo. Đằng sau những công ty công nghệ hàng đầu thế giới là nền giáo dục chú trọng tư duy độc lập, là nguồn vốn đầu tư cho ý tưởng mới, là môi trường cho phép con người thử nghiệm, thất bại và làm lại.
Một xã hội không thể mong muốn có những nhà sáng tạo lớn nếu lại e ngại những suy nghĩ khác biệt. Một đất nước không thể kỳ vọng có những bước đột phá nếu chỉ khuyến khích sự an toàn, đề cao việc làm đúng theo khuôn mẫu và coi trọng bằng cấp hơn năng lực thực tế. Bởi sáng tạo luôn bắt đầu từ câu hỏi: “Tại sao không?”.
Nhìn lại lịch sử, những quốc gia thành công thường là những quốc gia biết thay đổi khi thời đại thay đổi. Nhật Bản trong cuộc Duy tân Minh Trị đã lựa chọn học hỏi khoa học, công nghệ và phương thức tổ chức hiện đại để nhanh chóng vươn lên. Hàn Quốc từ một đất nước nghèo sau chiến tranh đã đầu tư mạnh vào giáo dục, khoa học và công nghiệp để trở thành một nền kinh tế phát triển. Điểm chung của họ là nhận ra rằng con người chính là nguồn lực quyết định.
Ngày nay, cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia không còn chỉ nằm ở tài nguyên hay diện tích lãnh thổ. Đó là cuộc cạnh tranh về tri thức, công nghệ, khả năng đổi mới và chất lượng nguồn nhân lực.
Nếu thế kỷ XIX là thời đại của máy hơi nước và công nghiệp hóa, thì thế kỷ XXI là thời đại của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ lõi. Việt Nam đứng trước một cơ hội lớn, nhưng cũng đứng trước một thách thức lớn. Chúng ta có một thế hệ trẻ năng động, có khả năng tiếp cận nhanh với tri thức thế giới. Nhưng để biến tiềm năng thành sức mạnh thực sự, điều quan trọng là phải xây dựng một môi trường nuôi dưỡng sự sáng tạo.
Câu hỏi “làm thế nào để có những Steve Jobs của Việt Nam” vì thế không nên hiểu đơn giản là chờ đợi một thiên tài xuất hiện. Nó là câu hỏi về cách chúng ta giáo dục trẻ em hôm nay. Là câu hỏi về việc xã hội có khuyến khích người trẻ theo đuổi những ý tưởng mới hay không. Là câu hỏi về việc chúng ta có chấp nhận những người dám đi khác số đông hay không.
Và rộng hơn, đó là câu hỏi về cách một quốc gia chuẩn bị cho tương lai.
Mấy dòng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn là một lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi thời đại: phải biết tìm kiếm, đào tạo và trọng dụng những con người có khả năng đưa đất nước tiến lên. Một quốc gia mạnh không phải chỉ vì có nhiều tài nguyên, mà vì có những con người biết biến tri thức thành sức mạnh. Một dân tộc muốn đi xa không thể chỉ nhìn vào những thành tựu của quá khứ, mà phải liên tục tạo ra những giá trị mới cho tương lai.
Câu hỏi hôm nay không phải là Việt Nam có thể có Steve Jobs hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là: Chúng ta có xây dựng được một môi trường để những con người như vậy có cơ hội xuất hiện hay không? Bởi lịch sử luôn thuộc về những quốc gia biết chuẩn bị cho thời đại mới trước khi thời đại ấy đến.
