Hoàn thiện hành lang pháp lý, đề xuất mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội ghép tạng
Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3.2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép, mang lại cơ hội sống cho hàng nghìn bệnh nhân, trong đó có nhiều trẻ em.
Sau 20 năm, một số quy định đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp tiến bộ khoa học và nhu cầu điều trị. Việc sửa đổi luật nhằm tháo gỡ vướng mắc, hoàn thiện cơ chế quản lý, mở rộng cơ hội ghép mô, tạng và ngăn chặn hành vi mua bán, trục lợi.
Dự thảo được xây dựng trên nguyên tắc tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch, không phân biệt đối xử. Đối với trẻ em, lợi ích tốt nhất và quyền được bảo vệ phải được đặt lên hàng đầu.
Một điểm đáng chú ý là mở rộng các trường hợp đăng ký và được xem xét hiến mô, bộ phận cơ thể. Người dưới 18 tuổi có thể đăng ký nguyện vọng hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện, nhưng đăng ký không đồng nghĩa với việc đương nhiên đủ điều kiện hiến.
Dự thảo bổ sung quy định lấy mô, bộ phận cơ thể ở người chết tuần hoàn, bên cạnh chết não; đồng thời cho phép xem xét sử dụng mô từ bộ phận bị tổn thương không thể phục hồi hoặc nối lại, như gân, xương từ các đoạn chi, nếu đáp ứng yêu cầu chuyên môn.
Đối với mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu, máu và huyết tương, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến một số loại mô, trừ máu và thành phần máu, cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Với trẻ dưới 15 tuổi, phạm vi dự kiến được giới hạn trong quan hệ gia đình gần gũi hơn và áp dụng điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.
Đáng lưu ý, dự thảo nghiêm cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống. Việc hiến mô tái sinh chỉ được xem xét trong trường hợp đặc biệt, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, bảo đảm sức khỏe người hiến và đáp ứng điều kiện về quan hệ gia đình, tư vấn độc lập, sự đồng ý của trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ.
Dự thảo cũng đề cập việc lấy tinh trùng, noãn, mô tinh hoàn hoặc mô buồng trứng của người dưới 18 tuổi để bảo tồn khả năng sinh sản theo điều kiện pháp luật, cùng một số trường hợp liên quan đến sử dụng tinh trùng hoặc phôi của người chồng đã qua đời.
Bảo vệ trẻ em, ngăn chặn mua bán và ép buộc hiến tạng
Theo TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng Ban tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam, những hạn chế hiện hành đối với nguồn hiến từ người dưới 18 tuổi chết não, chết tim khiến nhiều trẻ mắc bệnh cần ghép khó tiếp cận nguồn tạng phù hợp. Ông cho rằng, không xem xét nguồn hiến này có thể gây lãng phí cơ hội cứu sống người bệnh trong bối cảnh nhu cầu ghép tạng ở trẻ em rất lớn.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà cho biết, dự thảo tham khảo nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và kinh nghiệm quốc tế, chỉ xem xét hiến mô tái sinh khi người chưa thành niên còn sống nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, đồng thời bảo đảm tư vấn độc lập, thông tin phù hợp lứa tuổi và quyền từ chối của trẻ.
Đối với hiến sau khi chết, việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi phải đáp ứng điều kiện xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, nguyện vọng hiến và sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Hội đồng xác định chết phải độc lập và thống nhất về chuyên môn.
Dự thảo cũng nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, tạng của trẻ; tạo phôi nhằm lấy tế bào, lấy mô từ bào thai trái quy định và tổ chức đưa người ra nước ngoài hiến, ghép trái pháp luật. Việc điều phối mô, tạng không tái sinh phải thông qua hệ thống quốc gia, bảo đảm công bằng, minh bạch và ngăn chặn mua bán.
Thiếu nguồn tạng phù hợp, nhiều trẻ em mòn mỏi chờ ghép
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh hai nguyên tắc cốt lõi của dự thảo là “mở” và “chặt”: mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh nhưng siết chặt điều kiện hiến, quy trình chuyên môn và cơ chế phòng, chống ép buộc, thương mại hóa.
PGS.TS Trần Minh Điển - Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương - cho biết, nhiều trẻ mắc bệnh gan giai đoạn cuối vẫn phải chờ nguồn tạng phù hợp, trong khi một số trường hợp có nguy cơ diễn biến nặng, thậm chí tử vong nếu không được ghép kịp thời. Thực tế này cho thấy, cần xem xét mở rộng nguồn hiến, đặc biệt từ người hiến sau chết não, đồng thời bảo đảm tính tự nguyện, đúng pháp luật và tuân thủ quy trình chuyên môn.
Dự thảo luật đang tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, chuyên gia và người dân, hướng tới khung pháp lý vừa mở rộng cơ hội sống cho người bệnh, vừa bảo đảm hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người diễn ra tự nguyện, an toàn, công bằng và đúng pháp luật.
