
Cơ hội kinh tế, thách thức việc làm và sức khỏe
Rác thải điện tử chứa nhiều tài nguyên có giá trị như đồng, nhôm, vàng và các vật liệu có thể thu hồi, tái sử dụng. Vì vậy, hoạt động thu gom, sửa chữa, tái sử dụng và tái chế không chỉ giúp giảm ô nhiễm mà còn tạo ra việc làm và những cơ hội sinh kế mới. Tuy nhiên, cùng với giá trị kinh tế là những nguy cơ rất lớn đối với sức khỏe người lao động.
Theo bà Hồ Thị Kim Ngân - Phó Ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, từ góc độ công đoàn có ba vấn đề lớn cần được quan tâm.
Thứ nhất, sự mất cân đối giữa giá trị kinh tế được tạo ra và những rủi ro mà người lao động phải gánh chịu. Những vật liệu có giá trị được thu hồi, đưa trở lại sản xuất và tạo ra lợi ích kinh tế. Nhưng nếu quá trình tái chế không an toàn, người lao động có thể phải trả giá bằng sức khỏe, trong khi chi phí khám chữa bệnh và những hậu quả lâu dài có thể trở thành gánh nặng của gia đình và xã hội.
Thứ hai, khoảng trống trong bảo vệ người lao động phi chính thức. Những người làm việc theo quan hệ lao động chính thức có cơ sở pháp lý để được huấn luyện an toàn, trang bị phương tiện bảo vệ, khám sức khỏe và thực hiện các chế độ liên quan. Trong khi đó, người lao động tự làm hoặc làm việc trong những cơ sở nhỏ lẻ có thể chưa được tiếp cận đầy đủ các điều kiện bảo vệ tương tự. Đây là nhóm cần được đặc biệt quan tâm khi xây dựng chính sách.
Thứ ba, nguy cơ mất sinh kế trong quá trình chính thức hóa hoạt động tái chế. Khi các quy định về môi trường được siết chặt, những cơ sở không đáp ứng điều kiện có thể phải dừng hoạt động hoặc chuyển đổi phương thức sản xuất. Đây là yêu cầu cần thiết để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Sức khỏe và tính mạng người lao động phải được đặt lên hàng đầu
Hướng đến chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động, bà Hồ Thị Kim Ngân cho rằng, bảo vệ môi trường phải đi đôi với bảo vệ con người.
Sức khỏe và tính mạng người lao động phải được đặt lên hàng đầu. Không thể đánh đổi sức khỏe người lao động lấy lợi ích kinh tế từ thu hồi tài nguyên.
Không để người lao động bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi sang ngành tái chế hiện đại. Kinh tế tuần hoàn phải tạo ra việc làm có chất lượng, không chỉ tạo ra những công việc mới.
Bên cạnh đó, cần nhìn nhận người lao động phi chính thức là một bộ phận cần được hỗ trợ trong quá trình phát triển hệ thống thu gom, tái chế hiện đại.
Đồng thời, trách nhiệm bảo vệ người lao động phải được xác lập trong toàn bộ chuỗi giá trị rác thải điện tử. Không thể chỉ đặt trách nhiệm lên những người trực tiếp thu gom, tái chế, trong khi lợi ích kinh tế và quyền quyết định phân bổ nguồn lực nằm ở nhiều chủ thể khác nhau. Nhà sản xuất, nhập khẩu, doanh nghiệp thu gom, doanh nghiệp tái chế, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý đều cần thực hiện trách nhiệm tương ứng.

Cần thí điểm mô hình hỗ trợ người lao động trong chuỗi rác thải điện tử
Từ những vấn đề nêu trên, bà Hồ Thị Kim Ngân - Phó Ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đưa ra kiến nghị.
Đối với các cơ quan quản lý nhà nước khi xây dựng, hoàn thiện chính sách quản lý rác thải điện tử và kinh tế tuần hoàn, cần lồng ghép đánh giá tác động đối với việc làm, sức khỏe và sinh kế của người lao động; có cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý môi trường, lao động, y tế và chính quyền địa phương.
Đối với các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và tái chế thiết bị điện tử cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định, chủ động đầu tư công nghệ an toàn, đào tạo và bảo vệ người lao động; quan tâm phát triển hệ thống thu gom, tái chế chính thức có khả năng tiếp nhận, tạo việc làm cho những lao động đang làm việc trong khu vực phi chính thức.
Đối với các tổ chức công đoàn và các bên liên quan cần tăng cường phối hợp nghiên cứu, khảo sát, truyền thông, giám sát điều kiện lao động và thí điểm những mô hình hỗ trợ người lao động trong chuỗi rác thải điện tử; chú trọng những nhóm có nguy cơ cao nhưng ít có điều kiện tiếp cận các cơ chế bảo vệ.



