Châu Phi đang tách đôi, đại dương mới dần hình thành

Dưới những bước dịch chuyển chỉ vài milimet mỗi năm, một vết nứt khổng lồ đang xé châu Phi thành hai khối lục địa. Các nhà khoa học cho biết, quá trình chậm chạp này cuối cùng sẽ mở ra một đại dương hoàn toàn mới trên Trái đất.

Theo các nghiên cứu mới, châu Phi đang dần tách ra dọc theo Hệ thống đứt gãy Đông Phi (East African Rift - EAR), nơi mảng Somalia ở phía đông đang rời xa mảng Nubia - phần còn lại của châu Phi - để tiến tới hình thành một đại dương mới trong tương lai xa.

Quá trình “chia tách” này diễn ra cực kỳ chậm. Trung bình mỗi năm, các mảng kiến tạo chỉ dịch chuyển vài milimet. Phải mất hàng chục triệu năm nữa, một khe hở đủ rộng để nước biển tràn vào, tạo thành một lòng chảo đại dương hoàn chỉnh, mới thực sự xuất hiện.

EAR bắt nguồn từ khu vực Afar ở Ethiopia - một trong những nơi hiếm hoi trên thế giới được gọi là “điểm giao ba mảng”. Tại đây, ba hệ thống đứt gãy lớn gồm đứt gãy Ethiopia, Biển Đỏ và Vịnh Aden gặp nhau, tạo thành cấu trúc hình chữ Y.

Không chỉ mảng Somalia và Nubia đang tách rời, mà cả hai mảng này cũng đang dần rời xa mảng Arab ở phía bắc.

Hệ thống đứt gãy Đông Phi hình thành từ kỷ Miocen, cách đây khoảng 25 triệu năm. Hiện nay, nó kéo dài hơn 3.500km, từ Biển Đỏ xuống tận Mozambique.

Nhánh phía đông chạy qua Ethiopia và Kenya, trong khi nhánh phía tây uốn cong qua Uganda, Rwanda, Burundi đến Malawi. Đây được xem là “đường nứt sống” của châu Phi, vẫn đang tiếp tục hoạt động mạnh mẽ.

Đáng chú ý, vỏ Trái đất ở khu vực Afar đã mỏng bất thường, nhiều nơi thấp hơn mực nước biển. Hai “cánh tay” của hệ thống đứt gãy đã chìm dưới Biển Đỏ và Vịnh Aden.

Các nhà khoa học nhận định, khi thung lũng nối giữa hai khu vực này sụt thấp thêm, nước biển sẽ ào vào, mở đầu cho sự ra đời của một đại dương mới giữa hai mảng lục địa đang tách rời.

“Quá trình giãn tách diễn ra nhanh nhất ở phía bắc, vì vậy đại dương mới sẽ hình thành ở đó trước tiên” - nhà địa vật lý D. Sarah Stamps (Đại học Virginia Tech) nhận định.

Trái đất hiện có khoảng 15-20 mảng kiến tạo lớn, trôi nổi trên lớp manti nóng chảy bên dưới. Từ lâu, giới địa chất học cho rằng, khu vực Afar nằm trên một “cột manti” - dòng vật chất nóng trồi lên từ sâu trong lòng đất, góp phần xé toạc lớp vỏ phía trên và thúc đẩy quá trình tách lục địa.

Nghiên cứu công bố trên Tạp chí Khoa học Trái đất châu Phi (Journal of African Earth Sciences) mới đây đã cung cấp thêm bằng chứng về cấu trúc từ tính của vỏ Trái đất tại Afar, cho thấy châu Phi và bán đảo Arab từng tách nhau ra trước, sau đó quá trình đứt gãy mới lan sâu vào lục địa châu Phi và duy trì cho đến ngày nay.

Dù đại dương mới còn cách nhân loại hàng chục triệu năm, các hệ quả ngắn hạn như động đất và núi lửa tại Đông Phi có thể tác động trực tiếp tới đời sống con người ngay trong hiện tại.