Độc đáo tục “ngựa gỗ xung trận” trong lễ hội hơn 300 năm tuổi ở Hải Phòng

Lễ hội độc đáo hơn 300 năm tuổi

Lễ hội Xa mã gắn với lịch sử đình Hoàng Châu - ngôi đình cửa biển của niên đại hơn 300 năm. Đình Hoàng Châu được xây dựng từ thế kỷ XVI, nằm sát phía bờ biển, cách vị trí đình ngày nay gần 3km. Tương truyền, trong quá trình khởi dựng đình, dân làng Hoàng Châu đã cắt cử một số lão làng ra vùng Đông Bắc (khu vực Vân Đồn - Quảng Ninh bây giờ) để tìm mua gỗ quý. Gỗ mua xong đã đóng thành bè, chỉ chờ gió lên đẩy buồm là xuôi về làng. Đợi mãi mà trời vẫn yên, biển vẫn lặng, bè cứ đứng yên một chỗ, các già làng bàn nhau biện lễ, khẩn cầu các vị thần ở biển Đông, cầu trời đất phù hộ để bè gỗ được nhanh chóng về làng, kịp thời gian làm đình. Kỳ lạ thay, lời khấn vừa dứt, thần thánh đất trời hiển linh, một cơn gió đông mạnh nổi lên, thổi căng cánh buồm, đẩy thuyền băng băng về Hoàng Châu, giúp cho việc làm đình được kịp thời, thuận lợi.

Cho đến nay, đình đã trải qua 3 lần trùng tu lớn vào các năm Bính Thân 1916, Canh Thìn 2000, Kỷ Sửu 2009. Năm Canh Dần 2010, đình được đầu tư xây mới hoàn toàn cổng đình làng và tôn tạo, tu bổ toàn bộ đình, chùa, văn từ và hai miếu trong làng, tạo thành một công trình tổng thể phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh của nhân dân như hiện nay.

Qua các thần phả, sắc phong và các văn bia hiện còn lưu giữ tại đình làng Hoàng Châu, lễ hội Xa mã từ xa xưa được tổ chức vào mùa gió nam, mưa lũ nhiều. Lễ hội nhằm tưởng nhớ đến công lao của vị thành hoàng và các bậc tiền nhân đã có công khai sinh lập làng là Đế Thích Tiên đình Liễu Hạnh công chúa, Thượng đẳng thần; hai vị Thành hoàng là Đô Nguyên Soái Tuyên Nghi Chi thần và Phó Nguyên Soái Duy Bùi chi thần. Qua lễ hội, người dân cầu mong cho một năm mưa gió thuận hòa, mùa cá bội thu.

Lễ hội được duy trì tổ chức hằng năm từ mùng 10 tháng 6 âm lịch, kéo dài trong 3 ngày. Dịp này thường có rất đông du khách và những người con làm ăn xa quê trở về dự hội và đoàn tụ cùng gia đình. Lễ hội gồm 2 phần chính là phần lễ và phần hội. Phần lễ bao gồm các nghi thức: tế cáo yết, tế chính và tế an vị. Ở phần này, du khách thập phương cũng như dân làng thành kính dâng hương, tế lễ trước ban thờ các vị thành hoàng, cầu mong điều may mắn, an bình trong cuộc sống và tỏ lòng biết ơn công đức tổ tiên. Đồ tế không thể thiếu xôi trắng và các sản vật của địa phương. Với giá trị văn hóa, lịch sử, ngày 8.5.2017, Lễ hội Xa mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Kéo ngựa gỗ, dựng lại binh trận xưa

Theo Phòng Văn hóa – Xã hội đặc khu Cát Hải, tại lễ hội Xa mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu, rước kiệu là hoạt động mang đậm sự tín ngưỡng tâm linh, độc đáo. Các nam quan, nữ quan tham gia rước kiệu tại hội làng được chọn phải là những người chưa có vợ, chồng; gia đình không có tang. Khi những chiếc kiệu ngai linh thiêng thần thánh, do những nam thanh nữ tú khiêng ra sân đình bỗng chạy như bay trên sân đình và đi khắp quanh làng như thần thánh hiển linh.

Điểm nhấn của lễ hội là tục Xa mã hay còn gọi là thi kéo ngựa gỗ tái hiện lại cảnh rèn luyện, tập trận của binh sĩ thời xưa. Cuộc thi thường chỉ có hai đội tham gia là giáp Đông và giáp Đoài. Theo các cụ cao niên trong làng, Xa mã làm 2 bằng khung gỗ chắc chắn, có thể di chuyển, cơ động. Mỗi giá xe có 4 bánh xe bằng gỗ. Trên giá xe có ngựa chiến bằng gỗ, thân to, vững chắc, có dây dương, yếm hoa, cổ đeo lục lạc. Mỗi đội có từ 12 đến 15 người tham gia, trang phục chỉnh tề theo đúng quy định của hội làng như quần ống chẽn, đầu chít khăn kiểu đầu rìu màu xanh hoặc đỏ để phân biệt với nhau. Người chỉ huy tay cầm cờ đuôi nheo có màu sắc khác nhau để phân biệt với đối phương.

Cuộc chơi bắt đầu khi có hiệu lệnh phát ra từ vị chủ quản. Hai ngựa gỗ dưới sự điều khiển khéo léo, nhịp nhàng nhưng rất mạnh mẽ, quyết liệt của người chỉ huy mỗi giáp. Quy định của cuộc chơi bên nào muốn giành giải thưởng của làng thì phải kéo ngựa chạy đủ 3 vùng, không chạm vạch. Điều tối kị là không làm tổn thương đến Xa mã cũng như đối phương và các thành viên trong đội. Phần thưởng của đội thắng cuộc là lộc phẩm hội đình. Mỗi lần vào trận, tiếng hò reo vang lên khắp nơi; tiếng chiêng, tiếng trống liên hồi, không khí lễ hội náo nhiệt vừa mang tinh thần thượng võ vừa đậm đà bản sắc dân gian.

Ông Phạm Trí Tuyến - Trưởng Phòng Văn hóa Xã hội Đặc khu Cát Hải cho biết, lễ hội được cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân địa phương bảo tồn, phát huy nguyên giá trị bản sắc tới ngày hôm nay. Để tăng thêm sự phong phú, hấp dẫn cho ngày hội, hằng năm, Ban tổ chức hội làng Hoàng Châu tổ chức nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao và các trò chơi dân gian như thi đan lưới, bắt vịt, chọi gà… tạo không khí vui tươi phấn khởi trong nhân dân.

Sau hàng trăm năm, lễ hội Xa mã không chỉ là một nét đẹp văn hóa đặc sắc của ngư dân vùng biển mà còn là dịp để giáo dục truyền thống và tình yêu quê hương, đất nước, củng cố tình đoàn kết gắn bó trong cộng đồng làng xã. Người dân Hoàng Châu nói riêng và người dân đặc khu Cát Hải nói chung luôn tự hào về quê hương và lễ hội đặc sắc của mình qua những vần thơ đầy cảm xúc: “Giữ gìn nét đẹp ngàn xưa - Hội làng xa mã trai đua sức bền - Kiệu thiêng cất cánh bay lên - Mang sức xuân cả một miền đảo xa”.