Chuyển từ tuy duy quản lý sang kiến tạo phát triển
Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 5/8 Quốc hội nghe Tờ trình tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.
Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày tờ trình. Theo Bộ trưởng, dự thảo luật sửa đổi nhằm đáp ứng các mục tiêu:
Trước hết, khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò và nguyên tắc của hoạt động xuất bản.
“Xuất bản không chỉ thuộc 2 lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia. Đây là cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng để xây dựng các chính sách phát triển xuất bản trong kỷ nguyên số”, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết.
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày tờ trình.
Thứ hai, chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Theo đó, dự thảo Luật đổi mới nội dung quản lý nhà nước theo hướng tăng cường quản lý bằng dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm; đồng thời hoàn thiện thêm hệ thống chính sách phát triển hoạt động xuất bản. Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn giữ vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi, hỗ trợ chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực, văn hóa đọc, ngoại giao văn hóa và huy động nguồn lực xã hội cho phát triển xuất bản.
Dự thảo Luật chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát, xử lý vi phạm.
Dự thảo luật cũng bãi bỏ hoặc đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính; điều kiện kinh doanh được cắt giảm; các phương thức quản lý điện tử được hoàn thiện nhằm tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Thứ ba, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho chuyển đổi số toàn diện. Dự thảo Luật hoàn thiện thêm khuôn khổ pháp lý đầy đủ cho hoạt động xuất bản trên môi trường số, bao gồm dữ liệu ngành xuất bản, nền tảng số, dịch vụ trung gian phát hành, xuất bản điện tử và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, Luật bổ sung cơ chế quản lý, giám sát, hậu kiểm, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm trên môi trường mạng, tạo nền tảng cho phát triển hệ sinh thái xuất bản số.
Thứ tư, hoàn thiện các quy định về mô hình hoạt động, các chức danh lãnh đạo và biên tập viên nhà xuất bản.
Dự thảo Luật bổ sung quy định về chính sách của nhà nước trong việc đầu tư, xây dựng và phát triển tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia đa nền tảng, đa sản phẩm. Mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia được hình thành sẽ góp phần tăng cường khả năng liên kết, tập trung nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước hình thành các tổ chức xuất bản có quy mô lớn, hoạt động đa nền tảng.
Thứ năm, hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung.
Dự thảo Luật mở rộng đối tượng tham gia liên kết xuất bản, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, truyền thông, cơ sở giáo dục, thư viện và các tổ chức sáng tạo nội dung tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xuất bản đồng thời với yêu cầu quy định rõ hơn, quyền, nghĩa vụ và phạm vi trách nhiệm của các bên trong hoạt động liên kết.
Thứ sáu, tăng cường bảo vệ quyền tác giả, phòng chống in lậu xuất bản phẩm và bảo vệ người làm xuất bản.
Trình bày Báo cáo thẩm tra tóm tắt dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết Ủy ban tán thành với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Song Ủy ban đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo rà soát, xem xét lại các nội dung như: về chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản; các nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng; mô hình tổ chức và hoạt động của nhà xuất bản…
Luật hóa AI vào dự thảo luật
Sáng cùng ngày, thảo luận tại Tổ 2 về dự án luật này, Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) TP. Hồ Chí Minh đánh giá rất cao và tán thành sự cần thiết sửa đổi, tuy nhiên, một số ý kiến cũng cho rằng, nếu chỉ sửa một số vấn đề kỹ thuật thì có thể chưa bắt kịp xu thế phát triển.
ĐBQH Nguyễn Vũ Trung phát biểu thảo luận tại Tổ 2.
ĐBQH Nguyễn Vũ Trung cho rằng, dự thảo Luật đã bổ sung nhiều khái niệm mới, nhưng còn một số khái niệm cần được làm rõ hơn. Chẳng hạn, tại khoản 18, Điều 4 về "nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng", theo đại biểu, phạm vi quy định hiện nay còn quá rộng.
Nếu mọi tài liệu độc lập, hoàn chỉnh được lưu trữ, phổ biến trên mạng đều có khả năng trở thành nội dung có tính chất xuất bản thì sẽ rất khó phân định ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, website, kho học liệu, cơ sở dữ liệu, nội dung do người dùng sáng tạo hay truyền thông doanh nghiệp.
Do đó, đại biểu đề nghị dự thảo luật cần thiết kế theo ba tầng:
Một là, xuất bản phẩm, phải thông qua nhà xuất bản hoặc chủ thể được pháp luật cho phép xuất bản.
Hai là, nội dung có tính chất xuất bản, là nội dung hoàn chỉnh, độc lập, có cấu trúc tương đương xuất bản phẩm nhưng không thuộc tầng thứ nhất.
Ba là, nội dung thông tin thông thường trên Internet như bài đăng mạng xã hội, website, blog, diễn đàn, nội dung tương tác..., không điều chỉnh như hoạt động xuất bản.
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị đưa vấn đề AI trong hoạt động xuất bản vào luật, bởi đây là xu hướng không thể tránh khỏi và hiện nay đã được sử dụng rất phổ biến. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị, giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết; bảo vệ quyền tác giả; phòng, chống giả mạo; sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp; truy xuất nguồn gốc nội dung số.
"Điểm cốt lõi là AI được phép hỗ trợ hoạt động xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.
Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy phát biểu thảo luận tại Tổ.
Liên quan đến nội dung này, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề xuất bổ sung các quy định về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; ứng dụng AI trong khai thác, sử dụng dữ liệu số; đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái dữ liệu phục vụ hoạt động xuất bản.
Đại biểu cũng nêu thực tế, hiện nay khi các doanh nghiệp phát triển các công cụ AI, trợ lý ảo thì đều phải sử dụng dữ liệu từ các nhà xuất bản hoặc từ các tác giả để huấn luyện hệ thống AI. Tuy nhiên, quy định về quyền tác giả đối với nhóm dữ liệu được sử dụng cho mục đích huấn luyện AI hiện vẫn chưa được làm rõ. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật nghiên cứu, bổ sung các quy định phù hợp với thực tiễn phát triển hiện nay.
Về hoạt động phát hành xuất bản phẩm (khoản 19 Điều 1 dự thảo Luật, sửa đổi, bổ sung Điều 36), Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo chỉnh lý theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết về cơ chế hậu kiểm trong phát hành xuất bản phẩm, đặc biệt đối với hoạt động phát hành trên không gian mạng và các sàn thương mại điện tử, nhằm bảo vệ an ninh tư tưởng và phòng, chống phát hành xuất bản phẩm lậu.
