Phía sau cánh cửa phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), các nhà khoa học đang chạy đua với thời gian để tìm lại danh tính cho những người đã hy sinh.
Kho lưu mẫu của Trung tâm Giám định ADN đang bảo quản hàng nghìn mẫu xương, răng được quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Chiến dịch 500 ngày đêm), đơn vị được giao giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt, đến nay số lượng mẫu cần xác minh đã vượt 10.000.
Hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ được lưu giữ, bảo quản trong điều kiện nghiêm ngặt trước khi bước vào quá trình giám định ADN.
Mỗi chiếc hộp được đưa vào đây đều mang theo hy vọng giúp một gia đình tìm lại tên người thân sau khoảng thời gian chờ đợi.
Ngay khi tiếp nhận, mỗi mẫu hài cốt được cấp một mã định danh duy nhất. Toàn bộ thông tin về hiện trạng mẫu, hình ảnh, số lượng xương và các công đoạn xử lý đều được quản lý bằng hệ thống số hóa, giúp truy vết chính xác suốt quá trình giám định.
Việc gắn mã định danh duy nhất sẽ giúp quá trình truy vết dữ liệu chính xác trong toàn bộ quá trình xử lý.
Sau nhiều thập kỷ nằm dưới lòng đất, bề mặt xương thường bị nhiễm vi khuẩn, đất và các tạp chất từ môi trường. Các kỹ thuật viên phải mài bỏ hoàn toàn lớp ngoài, chỉ giữ lại phần lõi sạch nhất trước khi nghiền thành bột mịn để tách chiết ADN.
Theo Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, đây là một trong những công đoạn quan trọng nhất. Chất lượng công đoạn này quyết định đáng kể khả năng thu hồi thông tin di truyền từ các mẫu hài cốt đã phân hủy nặng.
Nghiên cứu viên Hoàng Thị Thuý - Phòng tách chiết ADN thân nhân - chia sẻ: "Sau khi được nghiền thành bột, mẫu xương tiếp tục trải qua quá trình tách chiết ADN trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt để tránh nhiễm chéo".
Với các nhà khoa học, đây là công đoạn được ví như “mò kim đáy bể“, bởi lượng ADN còn sót lại sau 50-70 năm thường rất ít, thậm chí có những mẫu không thể thu hồi được thông tin di truyền.
Trung tâm Giám định ADN hiện làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới, cho phép mở rộng phạm vi đối chiếu thân nhân không chỉ theo dòng mẹ mà còn theo dòng bố và nhiều thế hệ sau, mở thêm cơ hội xác định danh tính các liệt sĩ.
Trong phòng tách chiết ADN, từng giọt dung dịch, từng thao tác của kỹ thuật viên đều có thể quyết định thành công của cả một ca giám định. Bởi phía sau mỗi kết quả không chỉ là thành quả của khoa học, mà còn là cơ hội để một liệt sĩ trở về với tên tuổi, để một gia đình khép lại hành trình chờ đợi kéo dài hàng chục năm.
Theo lãnh đạo Trung tâm Giám định ADN, ADN là giải pháp cuối cùng khi hầu hết thông tin thực chứng về liệt sĩ không còn. Tuy nhiên, ADN cũng không phải “chiếc chìa khóa vạn năng“, bởi nhiều mẫu đã phân hủy quá mạnh nên không thể thu hồi đủ dữ liệu để đối chiếu. Dẫu vậy, với những người làm công việc giám định như chị Thuý và hơn 20 cán bộ tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mỗi mẫu ADN không chỉ là dữ liệu khoa học mà là một con người, một gia đình và nhiều năm mong ngóng. Phía sau những cánh cửa phòng thí nghiệm, cuộc chạy đua của Chiến dịch 500 ngày đêm vẫn đang tiếp tục để thêm nhiều liệt sĩ có cơ hội trở về với tên tuổi của mình.
