Vì vậy, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được xây dựng với kỳ vọng tạo bước chuyển mạnh mẽ cho quá trình xây dựng hải quan số, quản lý hải quan hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.
Những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ
Luật Hải quan được Quốc hội thông qua ngày 23/6/2014 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2015. Việc ban hành Luật đã đánh dấu bước đổi mới toàn diện trong hoạt động hải quan thông qua việc áp dụng rộng rãi hải quan điện tử, đổi mới phương thức quản lý, cải cách thủ tục hành chính và tăng cường công khai, minh bạch trong thực thi công vụ.
Trong hơn một thập kỷ thực hiện, Luật Hải quan năm 2014 đã góp phần quan trọng tạo thuận lợi thương mại, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan, hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu và hội nhập kinh tế quốc tế. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hải quan đã giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp và người dân.
Bên cạnh đó, Luật số 90/2025/QH15 cũng đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Luật Hải quan liên quan đến điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên đối với doanh nghiệp công nghiệp bán dẫn, doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời bổ sung quy định kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy nhiều quy định của Luật Hải quan hiện hành không còn phù hợp với yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Đáng chú ý là yêu cầu đổi mới mô hình tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật về hải quan để phù hợp với mô hình quản lý mới. Ngoài ra, trong bối cảnh triển khai xây dựng hải quan số, nhiều quy định pháp luật hiện hành đã trở thành “điểm nghẽn”, cần được sửa đổi để tạo cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, xử lý dữ liệu tự động và ra quyết định tự động trong quản lý hải quan.
Tăng cường nền tảng pháp lý cho hải quan số, thương mại điện tử
Theo dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, một trong những định hướng lớn là tạo cơ sở pháp lý cho việc tái cấu trúc hệ thống công nghệ thông tin ngành Hải quan theo hướng đồng bộ, hiện đại, tích hợp và kết nối liên thông với các Bộ, ngành, địa phương. Dự thảo cũng đặt mục tiêu tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hải quan, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện trên cơ sở quản lý rủi ro và phân loại mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, người khai hải quan.
Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung quy định về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Quy định này được đánh giá là cần thiết nhằm tạo đầy đủ cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý hải quan trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển rất nhanh hiện nay.
Dự thảo cũng bổ sung khái niệm “quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan”, qua đó tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn cho việc khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật, nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Liên quan đến cải cách thủ tục hành chính, dự thảo sửa đổi quy định về khai bổ sung hồ sơ hải quan theo hướng tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Theo đó, đối với hàng hóa đã được thông quan, nếu người khai hải quan tự phát hiện sai sót và khai bổ sung trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày thông quan, đồng thời trước thời điểm cơ quan Hải quan công bố quyết định kiểm tra, thanh tra thì sẽ không bị xử phạt vi phạm hành chính. Đây được xem là bước điều chỉnh phù hợp với tinh thần khuyến khích tự giác tuân thủ, giảm áp lực xử phạt hành chính và tạo môi trường kinh doanh minh bạch hơn.
Để tăng cường hiệu quả đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép cơ quan Hải quan tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh có dấu hiệu giả mạo sở hữu trí tuệ. Theo đó, khi có căn cứ nghi ngờ hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, Đội trưởng Hải quan nơi làm thủ tục có quyền ra quyết định tạm dừng làm thủ tục hải quan trong thời hạn 10 ngày để kiểm tra, xác minh.
Một nội dung khác được quan tâm là sửa đổi quy định về kiểm tra sau thông quan theo hướng hiện đại hóa và áp dụng quản lý rủi ro. Dự thảo hợp nhất thủ tục kiểm tra sau thông quan tại trụ sở người khai hải quan và ngoài trụ sở doanh nghiệp; đồng thời điều chỉnh thời hạn kiểm tra từ “10 ngày làm việc” thành “tối đa 20 ngày” để bảo đảm thống nhất với Luật Quản lý thuế.
Bên cạnh đó, dự thảo còn bổ sung quy định về kiểm định hải quan, bổ sung quy định về tỷ giá làm căn cứ tính thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; sửa đổi quy định về trị giá hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu để bảo đảm phù hợp với thực tiễn và pháp luật liên quan.
Có thể thấy, việc sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan lần này không chỉ nhằm xử lý những bất cập phát sinh trong thực tiễn mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là xây dựng nền hải quan số, quản lý hiện đại, minh bạch và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.
Theo dự kiến, hôm nay (27/5), Bộ Tư pháp sẽ tổ chức họp thẩm định Hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Chúng tôi sẽ tiếp tục thông tin về dự án Luật này.
