Ma trận video độc hại trên không gian số: Không để đám đông tiếp sức, lan truyền

Sức tiêu thụ khổng lồ và tốc độ lan truyền khó kiểm soát

Không gian số Việt Nam đang chứng kiến sự thống trị của các nền tảng video ngắn như TikTok, Facebook (Reels) và YouTube (Shorts).

Theo báo cáo Digital 2025: Vietnam của DataReportal (phối hợp We Are Social và Meltwater), tỉ lệ người dùng từ 18 tuổi tại Việt Nam có thể được tiếp cận quảng cáo trên TikTok đạt khoảng 92-93% người dùng Internet, tương đương 67-70 triệu tài khoản vào đầu năm 2026.

Báo cáo cũng cho thấy người Việt dành trung bình khoảng 2,5-3 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, trong đó video ngắn là định dạng có thời gian tiêu thụ cao nhất.

Một số khảo sát quốc tế về hành vi giới trẻ chỉ ra tình trạng “doomscrolling” - lướt vô thức kéo dài nhiều giờ - có thể lên đến 8-10 tiếng/ngày ở những trường hợp cá biệt.

Sức tiêu thụ khổng lồ ấy tạo ra môi trường lý tưởng cho nội dung giật gân phát triển. Một video drama gia đình, đánh ghen hay “phim ngắn tổng tài” có thể đạt hàng trăm nghìn lượt xem chỉ sau vài giờ và nhanh chóng chạm mốc hàng triệu lượt xem trong vài ngày nhờ cơ chế “For You” hoặc “Trending”.

Điều đáng nói, nhiều nội dung không vi phạm pháp luật rõ ràng: không có hình ảnh bạo lực trực diện, không sử dụng từ ngữ bị cấm, nhưng lại dày đặc mưu mô, trả thù, chửi bới, cổ súy tâm lý “ăn miếng trả miếng”.

Thậm chí, để lách bộ lọc, người sáng tạo thay các từ nhạy cảm như “tự tử”, “giết người” bằng ký hiệu số “44” hoặc biến tấu ngôn từ ẩn dụ.

Chuyên gia truyền thông xã hội Nguyễn Ngọc Long phân tích: thuật toán nền tảng vận hành như một cỗ máy vô cảm, đo lường hành vi người dùng thay vì giá trị nội dung. Khi người xem dừng lại vì tò mò, bức xúc hay hả hê, thuật toán ghi nhận đó là “nội dung hấp dẫn” và tiếp tục phân phối mạnh hơn.

“Thuật toán không tự tạo ra sự độc hại. Nó chỉ phóng đại thứ mà đám đông lựa chọn tiêu thụ”, ông Long nhận định.

Ở góc độ quản lý, tại Họp báo thường kỳ quý III năm 2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ông Lê Quang Tự Do - Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử - cho biết các nội dung web-drama, phim ngắn trên mạng xã hội được xem xét theo Nghị định 72/2013 và Nghị định 147/2024 của Chính phủ về quản lý Internet và nội dung thông tin trên mạng.

Theo ông, không thể “chặn cả một chủ đề” như phim tổng tài mà phải xử lý theo từng nội dung cụ thể nếu có dấu hiệu tiêu cực, hở hang, mê tín dị đoan hay ảnh hưởng xấu đến con người.

"Phải xem xét nội dung đó có tiêu cực, truyền tải tư tưởng sai lệch, có hở hang, ảnh hưởng đến thiếu nhi hay mê tín dị đoan... hay không. Nếu có, chúng tôi sẽ có biện pháp xử lý ngay đối với nội dung đó. Tuy nhiên, không thể chặn gỡ cả một chủ đề "tổng tài" mà phải theo từng nội dung cụ thể của web-drama, phim ngắn đó", ông Tự Do nhận định.

Cục duy trì lực lượng chuyên trách rà quét, sử dụng cả nhân lực và công cụ kỹ thuật để yêu cầu nền tảng gỡ bỏ nội dung vi phạm trong vòng 24 tiếng.

Theo thống kê đến tháng 10 năm 2025, tỉ lệ xử lý kịp thời hai năm gần đây đạt trên 90%.

Tuy nhiên, chính lãnh đạo cơ quan quản lý cũng thừa nhận khó xác định ranh giới vi phạm trong những trường hợp “vùng xám” - nơi nội dung chưa chạm ngưỡng pháp luật nhưng có nguy cơ tác động tiêu cực lâu dài.

“Vùng xám” và bài toán thực thi tinh thần Nghị quyết 80

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân trong không gian số; ban hành bộ quy tắc ứng xử trên không gian số; làm trong sạch môi trường văn hoá số.

Tinh thần này đặt ra câu hỏi lớn: với những video drama chửi bới, đánh ghen, xuyên không trả thù, vốn không phải lúc nào cũng vi phạm luật, thì xử lý ra sao?

Theo ông Nguyễn Ngọc Long, nguy hiểm nhất không phải video vi phạm pháp luật rành rành, mà là tác động tích lũy theo thời gian.

"Cái đáng sợ không phải một clip chửi bới đơn lẻ. Đáng sợ là việc người xem tiếp xúc với mô-típ đó mỗi ngày, lặp đi lặp lại, đến mức coi những màn trả thù, toan tính độc hại đó là bình thường", ông Long nói.

Ông Long phân tích: "Khi một đứa trẻ hoặc thanh thiếu niên liên tục xem nội dung mẹ chồng – nàng dâu chửi bới, đồng nghiệp hãm hại, vợ chồng gài bẫy nhau, não bộ sẽ thiết lập một hệ quy chiếu mới. Các em có thể nghĩ rằng thế giới người lớn vận hành bằng thủ đoạn và triệt hạ lẫn nhau".

Theo chuyên gia, đó là quá trình “bình thường hóa những thứ lệch chuẩn”.

"Chúng ta đang chứng kiến sự bình thường hóa bạo lực ngôn từ. Người ta chửi nhau như một cách thể hiện cá tính. Nhưng giữa cá tính và vô học là một ranh giới rất mong manh. Nếu nội dung lệch chuẩn xuất hiện với mật độ dày đặc, ranh giới ấy sẽ bị xóa mờ", ông Long nhấn mạnh.

Ở góc độ thuật toán, ông Long cho rằng không thể chỉ kêu gọi người sáng tạo có trách nhiệm. Nếu nền tảng chỉ tối ưu hóa thời gian xem và tương tác, thì nội dung gây sốc, kích động cảm xúc tiêu cực luôn có lợi thế.

Drama tạo tranh cãi, tranh cãi tạo bình luận, bình luận tạo thêm phân phối. Đó là vòng lặp lợi nhuận.

Theo ông, muốn xử lý tận gốc phải đánh vào ba trụ cột. Thứ nhất là dòng tiền. “Nội dung drama không được sản xuất vì đam mê nghệ thuật, mà vì lượt xem quy đổi thành tiền quảng cáo, bán hàng, booking. Nếu tắt kiếm tiền với kênh vi phạm chuẩn mực văn hóa, động cơ sản xuất sẽ giảm đáng kể”, ông Long nói.

Thứ hai là trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới. Theo ông Long, khi mạng xã hội thu lợi nhuận lớn tại Việt Nam, họ không thể đứng ngoài việc bảo vệ môi trường nội dung. Ngay cả với những video chưa vi phạm pháp luật, nền tảng vẫn có thể chủ động điều chỉnh thuật toán, giảm mức độ đề xuất đối với nội dung giật gân, kích động để hạn chế sự lan rộng.

Thứ ba là nâng cao “sức đề kháng” người dùng. “Thuật toán phản chiếu hành vi số đông. Khi khán giả đồng loạt phớt lờ, báo cáo, không tương tác với nội dung độc hại, hệ thống sẽ ghi nhận nhu cầu giảm và tự điều chỉnh phân phối”, ông Long khẳng định.

Tinh thần của Nghị quyết 80 không chỉ dừng ở việc gỡ bỏ cái xấu, mà còn hướng tới xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong môi trường số. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nền tảng, nhà sáng tạo và gia đình.

Ma trận phim ngắn độc hại trên không gian số vì thế không chỉ là câu chuyện của vài triệu lượt xem, mà là vấn đề dài hạn liên quan đến hệ giá trị xã hội.

Khi mỗi lượt xem, mỗi bình luận vô tình tiếp sức cho nội dung giật gân, chúng ta cũng đang góp phần định hình diện mạo văn hóa số của chính mình.

Trong cuộc đua giữa kiểm duyệt kỹ thuật và sáng tạo lách luật, giải pháp bền vững có lẽ không nằm ở việc “đuổi bắt” từng video, mà ở việc thay đổi cách vận hành của thuật toán, trách nhiệm của nền tảng và thói quen tiêu thụ của người dùng.