Tên đường là một phần ký ức cộng đồng
Sau khi TPHCM mở rộng địa giới, những tên đường quen thuộc như: Chu Văn An, Nguyễn Trường Tộ, Lê Lai, Ngô Quyền, Nguyễn Công Trứ, Phan Châu Trinh, Lê Lợi, Nguyễn Thái Học hay Trần Hưng Đạo cùng xuất hiện tại nhiều khu vực. Theo Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, thành phố hiện có 782 tuyến đường trùng tên, trùng số.
Nếu nhìn trên bản đồ hành chính, đây là những dữ liệu trùng lặp, có thể gây nhầm lẫn. Nhưng dưới góc nhìn văn hóa, mỗi tuyến đường lại là một không gian sống riêng, được bồi đắp bởi lịch sử và sinh hoạt cộng đồng.
Trước khi hợp nhất, TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu là những đơn vị hành chính độc lập. Mỗi địa phương xây dựng hệ thống tên đường riêng nhưng đều dành vị trí trang trọng cho các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa và nhân vật lịch sử.
Bởi vậy, việc nhiều nơi cùng có đường Lê Lợi, Nguyễn Du hay Trần Hưng Đạo không phải sự sao chép tùy tiện. Những tên gọi ấy phản ánh cách mỗi địa phương lựa chọn nhân vật để tưởng nhớ và gửi gắm quan niệm về lịch sử.
Anh Hậu Bảo Ngọc Hưng - ngụ phường Cầu Kiệu - nhận định, tên đường không đơn thuần là địa chỉ hành chính. Nhiều tên gọi đã tồn tại hàng chục năm, trở thành một phần ký ức của cư dân và gắn với lịch sử từng khu vực.
Một người có thể rời nơi sinh sống nhiều năm nhưng vẫn nhớ tên con đường thời thơ ấu. Tên gọi ấy giúp họ hình dung lại ngôi nhà, hàng xóm, quãng đường đến trường và những sinh hoạt từng tạo nên cảm giác thuộc về một cộng đồng. Vì vậy, đổi tên đường không chỉ là thay nội dung trên tấm biển. Quyết định đó có thể làm gián đoạn mối liên hệ giữa cư dân với không gian đã gắn bó lâu dài.
Tên đường còn xuất hiện trong giấy tờ cá nhân, hồ sơ nhà đất, địa chỉ doanh nghiệp, biển hiệu cửa hàng, hình ảnh và những câu chuyện gia đình. Qua thời gian, nó trở thành dấu mốc giúp nhận diện các giai đoạn biến đổi của đô thị.
Giữ tên đường cũng là giữ câu chuyện vùng đất
Theo văn bản trả lời Báo Lao Động, Sở VHTT TPHCM đề xuất giữ nguyên những tuyến trùng tên nhưng thuộc các phường, xã khác nhau. Chỉ trường hợp trùng tên trong cùng một địa bàn mới được nghiên cứu điều chỉnh.
Nếu cần đổi, thành phố ưu tiên giữ tên cho tuyến có lịch sử lâu đời, quy mô lớn, đông dân cư hoặc gắn bó sâu sắc với địa phương. Những tuyến nhỏ hơn, hình thành sau hoặc ít có giá trị nhận diện sẽ được xem xét phương án khác.
Định hướng này cho thấy, trùng tên không đồng nghĩa phải đổi tên. Điều quan trọng là xác định sự trùng lặp có thực sự gây trở ngại lớn hay không, đồng thời cân nhắc giá trị văn hóa của từng tuyến.
Trong quá trình rà soát, lịch sử của con đường cần được xem như một tiêu chí độc lập. Thành phố không chỉ cần biết tuyến dài bao nhiêu, có bao nhiêu hộ dân mà còn phải làm rõ tên được đặt từ khi nào, gắn với sự kiện gì và đã đi vào đời sống cộng đồng ra sao.
Tiến sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa Lý Tùng Hiếu lưu ý, việc chuẩn hóa phải tính đến bối cảnh văn hóa của tên gọi. Những khác biệt liên quan cách kỵ húy thời Nguyễn như Tôn/Tông, Hoa/Hóa hoặc cách phát âm Nam Bộ như Tắc/Tắt không nên bị điều chỉnh máy móc.
Một cách viết tưởng như chưa thống nhất có thể là dấu vết của lịch sử ngôn ngữ. Nếu chỉ sửa để thuận tiện cho dữ liệu hành chính, thành phố có nguy cơ làm mất những lớp nghĩa đã được cộng đồng lưu giữ. Do đó, chuẩn hóa không nên được hiểu là đưa tất cả tên đường về cùng một khuôn mẫu. Mục tiêu cần hướng đến là nhận diện chính xác từng tuyến mà vẫn bảo tồn được lịch sử và đặc điểm riêng.
Với những đường trùng tên ở các địa bàn khác nhau, tên phường, xã và địa danh khu vực có thể trở thành lớp thông tin giúp phân biệt. Trong giai đoạn chuyển tiếp, địa danh trước sáp nhập cũng có thể xuất hiện ở vị trí phụ nhằm hỗ trợ nhận diện và lưu giữ lịch sử địa bàn.
Thành phố cũng có thể bổ sung nội dung giới thiệu ngắn về danh nhân, thời điểm đặt tên hoặc lịch sử hình thành của tuyến đường trên biển phụ hay nền tảng tra cứu. Khi đó, biển tên đường không chỉ để chỉ dẫn mà còn trở thành một điểm tiếp cận văn hóa.
Việc xây dựng hồ sơ văn hóa cho từng tuyến sẽ giúp lưu lại những tên dân gian, địa danh cũ và câu chuyện của cư dân trước khi chúng biến mất trong quá trình đô thị hóa. Một thành phố không chỉ được nhận diện bằng những công trình lớn. Bản sắc đô thị còn nằm trong tên chợ, tên xóm, cách gọi một ngã tư hoặc con đường đã đi vào đời sống thường ngày.
Sau sáp nhập, TPHCM tiếp nhận không chỉ diện tích và dân số mà còn nhiều lớp ký ức từ các vùng đất khác nhau. Các tuyến đường trùng tên là biểu hiện rõ nét của sự giao thoa đó.
Thay vì xóa hết sự trùng lặp, thành phố có thể giúp mỗi con đường kể rõ hơn câu chuyện của mình. Giữ một tên đường quen thuộc, trong nhiều trường hợp, cũng là giữ lại sợi dây kết nối người dân với nơi họ đã sống, để đô thị tiếp tục phát triển mà không bỏ quên những ký ức tạo nên diện mạo TPHCM hôm nay.
