Ma trận video ngắn độc hại trên không gian số: Thuật toán gây nghiện

Video “rác” bủa vây

Quỳnh Anh (26 tuổi, nhân viên văn phòng tại Hà Nội) kể, cô thường thức rất khuya chỉ vì "sa lầy" vào những video, phim ngắn trên Tiktok.

Theo Quỳnh Anh, khi đã xem một video, ngón tay cô sẽ lướt vô thức trên TikTok, hết video này đến video khác mà không dừng lại được.

Từ một clip “tổng tài” dạy dỗ nhân viên, thuật toán nhanh chóng dẫn sang chuỗi phim ngắn mẹ chồng nàng dâu, rồi tiếp tục chuyển sang các nội dung báo thù, drama giật gân.

“Biết là nhiều tình tiết hơi quá, nhưng cứ xem hết video này lại tự động chuyển sang video khác, tôi gần như không dứt ra được, khi mệt là đã quá nửa đêm”, Quỳnh Anh chia sẻ.

Theo báo cáo của McKinsey Health Institute, kiểu tiêu thụ nội dung “lướt thụ động” như trên là một trong những yếu tố liên quan đến suy giảm sức khỏe tinh thần.

Ngày nay thế hệ Gen Z và Millennials được cảnh báo dễ rơi vào một “vòng xoáy tiêu cực”, nơi các nội dung gây lo âu hoặc kích động lại giữ chân họ lâu nhất trên màn hình.

Báo cáo Digital 2026 Vietnam của We Are Social và Meltwater thống kê đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 79 triệu người dùng mạng xã hội, tương đương hơn 77% dân số. Trung bình mỗi tuần, một người dùng Internet dành khoảng 7 giờ 8 phút để xem video ngắn.

Đáng chú ý hơn, tần suất tiêu thụ nội dung này diễn ra gần như liên tục: trung bình người dùng truy cập mạng xã hội 4,83 ngày mỗi tuần và xem video ngắn 4,7 ngày mỗi tuần.

Với tỉ lệ 96,2% người dùng Internet tham gia xem video trực tuyến và 93,9% tiếp cận với video ngắn. Các nội dung “rác” hay tiêu cực có cả một đại lộ thênh thang để tiếp cận phần lớn người dùng trên không gian số Việt Nam trên nền tảng số.

Cơn lốc nội dung xấu độc

Khảo sát của Báo Lao Động trên các kênh chuyên review phim, hoặc sản xuất nội dung phim ngắn liên quan đến những chủ đề như ngoại tình, mẹ chồng nàng dâu, drama tình ái, motip “tổng tài”... trên YouTube, TikTok hay Facebook tại Việt Nam ghi nhận: Mỗi tập phim dài chưa đầy 3 phút nhưng có thể thu hút hàng trăm nghìn đến hàng triệu lượt xem sau vài ngày đăng tải.

Sức hút này không đến từ giá trị nghệ thuật, mà nằm ở sự tính toán chuẩn xác của thuật toán dựa trên “thiên kiến tiêu cực” (Negativity Bias) của con người.

Thuật toán của các nền tảng như TikTok hay Facebook vận hành dựa trên cơ chế tối ưu hóa sự tương tác.

Những kịch bản cực đoan như mẹ chồng nàng dâu đối đầu hay sự phản bội trong tình cảm, quan hệ gia đình được thiết kế để kích thích sự phẫn nộ ngay từ 3 giây đầu tiên.

Thuật toán trên mạng xã hội không phân biệt nội dung nào là tốt hay xấu, nền tảng chỉ quan tâm đến việc người dùng có dừng lại xem một bài đăng hay không.

Theo Trung tâm Chính sách Lưỡng đảng Bipartisan Policy Center (BPC), các thuật toán mạng xã hội hiện nay được xây dựng để duy trì sự tương tác của người dùng trong thời gian dài bằng cách cung cấp nội dung tùy chỉnh liên tục.

Nguyên nhân những video “drama tình ái” hay “mẹ chồng nàng dâu” cực đoan lại tràn ngập bảng tin của những người trót dừng lại xem lâu hơn 3 giây nằm ở hiện tượng khuếch đại thuật toán (Algorithmic Amplification).

Báo cáo của BPC chỉ ra rằng tâm lý con người có xu hướng bị thu hút bởi những tin tức tiêu cực và giật gân hơn là tin tức tích cực.

Do đó, các thuật toán được huấn luyện dựa trên hành vi người dùng sẽ tự động ưu tiên những nội dung gây tranh cãi, phân cực hoặc gây phẫn nộ vì chúng giúp nội dung đó dễ dàng trở nên phổ biến (viral) và giữ chân người dùng lâu hơn.

Vòng lặp dopamine

Khi cảm xúc tiêu cực được đẩy lên cao trào và giải quyết bằng những màn trả đũa kịch tính, não bộ sẽ giải phóng một lượng lớn dopamine, tạo thành một vòng lặp gây nghiện.

Người xem không còn thưởng thức nội dung, họ đang tiêu thụ cảm xúc rẻ tiền thông qua những nội dung được sản xuất công nghiệp.

Đây chính là yếu tố khiến người xem rơi vào trạng thái nghiện video ngắn có nội dung xấu độc, kịch tính.

Trả lời Báo Lao Động về vấn đề này, BS. Chuyên Khoa II Trần Minh Khuyên - Chuyên khoa Tâm Thần kinh - Tâm lý tại Phòng khám Bệnh viện Đại học Y Dược 1, phân tích rằng não bộ con người có những chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác hạnh phúc như dopamine, serotonin… Đây là cơ chế sinh học bình thường.

Tuy nhiên, các nền tảng mạng xã hội với thuật toán tối ưu nội dung ngắn đã khai thác rất mạnh cơ chế này.

Các video ngắn khoảng 30 giây đến một phút, tiêu đề ngắn gọn, dồn dập khiến não liên tục xuất hiện các đợt tăng dopamine, tạo cảm giác khoái cảm tức thời.

Khi hiện tượng này lặp đi lặp lại nhiều lần, người dùng rất dễ bị cuốn vào việc xem liên tục và khó dừng lại, tương tự cơ chế hình thành hành vi nghiện.

Thực tế có những người xem video ngắn liên tục một đến hai giờ đồng hồ đến khi mệt mới dừng.

Theo BS. Trần Minh Khuyên, một biểu hiện thường thấy ở một số người nghiện mạng xã hội là khi không được xem các video ngắn, gay cấn... dopamine không được kích thích thì họ có thể cảm thấy bứt rứt, khó chịu; nhưng khi xem lại thì thấy dễ chịu hơn.

Chính vòng lặp này làm tăng nguy cơ lệ thuộc vào nội dung ngắn.

Bên cạnh đó, thuật toán phân bổ nội dung của mạng xã hội còn có cơ chế ghi nhớ hành vi rất mạnh. Chỉ cần người dùng vô tình xem hoặc tìm kiếm vài nội dung tiêu cực, hệ thống sẽ ghi nhận và tiếp tục đề xuất các nội dung tương tự.

Người dùng càng tìm, càng xem thì những nội dung đó càng xuất hiện nhiều hơn, khiến họ dần rơi vào trạng thái giống như bị “bao vây” bởi cùng một loại thông tin.

Chuyên gia này nhấn mạnh, việc quen với nhịp nội dung ngắn, nhanh, dồn dập lâu ngày có thể làm giảm khả năng tập trung và tính kiên nhẫn. Trước đây một người có thể đọc hàng chục trang sách, nhưng khi đã quen với video rất ngắn thì họ khó duy trì sự chú ý trong thời gian dài. Nguy cơ lớn hơn là khi người dùng bị bao quanh lâu dài bởi các nội dung tiêu cực, cách nhìn nhận thế giới thực dễ bị lệch lạc.

Bên cạnh đó, các nội dung gây sốc, gây tranh cãi thường kích thích mạnh hệ thống tưởng thưởng của não, khiến người dùng dễ lao vào bình luận, công kích mà không kiểm chứng. Khi khả năng thẩm định suy giảm, người dùng mạng xã hội rất dễ rơi vào tình trạng hỗn loạn thông tin.

Trong bối cảnh hiện nay, việc không dùng mạng xã hội là điều rất khó.

Tuy nhiên, người dùng cần giữ sự tỉnh táo khi tiếp nhận thông tin. Mạng internet chỉ là công cụ; tác động tích cực hay tiêu cực phụ thuộc vào cách mỗi người sử dụng.