Công việc bấp bênh
Ở tuổi 49, sau khi công ty may mặc thu hẹp quy mô và sa thải nhân sự dôi dư, bà Nguyễn Thị Hòa (quê Phú Thọ, hiện trọ tại phường Thanh Liệt, Hà Nội) rơi vào cảnh thất nghiệp giữa năm 2025.
Xin việc khắp nơi nhưng không được nhận, bà Hòa vào làm việc tại một xưởng tư nhân chế tác thạch cao, gò đồng tại xã Thượng Phúc (Hà Nội).
“Ở tuổi tôi, không trình độ, không bằng cấp, xin làm công nhân chính thức ở các công ty là điều gần như không thể. Tôi làm công việc này, được bao ăn bữa trưa, trừ chi phí thuê trọ, sinh hoạt, mỗi tháng vẫn gửi về quê được khoảng 6 triệu đồng, lo cho các con ăn học. Tôi chỉ sợ nhất là lúc ốm đau. Công việc tự do không có hợp đồng, nghỉ ngày nào là mất tiền ngày đó. Nếu đi viện thì căng thẳng lắm vì không có bảo hiểm” - bà Hòa nói.
Không riêng gì lao động nữ, nam giới ở độ tuổi 50 trong khu vực phi chính thức cũng đối mặt với những áp lực trĩu nặng.
Ông Trần Văn Hùng (52 tuổi, quê Thái Nguyên) làm thợ xây, thợ cắt sắt tự do tại các công trình dân dụng nhỏ ở Hà Nội hơn 10 năm qua.
“Sức khỏe ở tuổi ngoài 50 sụt giảm rõ rệt, không còn dẻo dai như trước nên các chủ thầu cũng ngại thuê. Mấy năm nay công việc của tôi bấp bênh, có tháng làm 20 công, tháng mưa gió thì nằm ở phòng trọ dài ngày. Chúng tôi làm tự do nên làm đâu biết đó, chẳng có bảo hiểm tai nạn hay chế độ gì. Nỗi lo lớn nhất bây giờ là già yếu không ai thuê nữa thì lấy gì sống, lại thành gánh nặng cho con cái” - ông Hùng chia sẻ.
Rủi ro kép
Bà Nguyễn Thị Lan Hương - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động Xã hội - cho rằng, lao động trung niên đối diện nhiều rào cản gia nhập khu vực chính thức, từ tuổi tác, kỹ năng, trình độ chuyên môn.
Hiện hầu hết lao động nhóm này làm các công việc như bán hàng rong, gia công tại nhà, phụ việc nhà hàng, làm xe ôm hoặc thợ xây tự do. Công việc không có hợp đồng lao động, không được đóng BHXH bắt buộc và thiếu an toàn lao động. Riêng đối với lao động nữ trung niên, họ còn chịu áp lực nặng nề khi vừa phải bươn chải kiếm sống, vừa gánh vác trách nhiệm chăm sóc cha mẹ già và nuôi con ăn học.
Để hỗ trợ nhóm lao động trung niên, đặc biệt là lao động nữ, chuyển đổi sinh kế bền vững và giảm thiểu rủi ro an sinh, bà Lan Hương đề xuất chuỗi giải pháp đồng bộ.
Thiết kế các chương trình đào tạo lại kỹ năng phù hợp độ tuổi. Cần thay đổi tư duy đào tạo nghề cho lao động trung niên. Thay vì các nghề đòi hỏi thể lực cao hoặc công nghệ phức tạp, cần tập trung vào các kỹ năng thực tế như: Quản lý kinh doanh hộ gia đình, kỹ thuật chăm sóc người già/trẻ em chuyên nghiệp, chế biến thực phẩm an toàn, hoặc kỹ năng bán hàng qua các nền tảng số cơ bản.
Hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để tự tạo việc làm. Ngân hàng Chính sách Xã hội và các quỹ hỗ trợ phụ nữ cần mở rộng các gói tín dụng ưu đãi với thủ tục đơn giản, giúp lao động trung niên có vốn mở cửa hàng nhỏ, làm trang trại hoặc phát triển kinh tế hộ gia đình, chủ động tạo ra thu nhập ổn định tại quê nhà hoặc nơi cư trú.
Hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện có tính tới yếu tố giới và theo hướng linh hoạt hơn. Có thể thiết kế các gói bảo hiểm ngắn hạn (có chế độ ốm đau, thai sản, trợ cấp rủi ro) thay vì chỉ có hưu trí và tử tuất như hiện nay. Đồng thời, Nhà nước cần gia tăng mức hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện cho lao động thuộc khu vực phi chính thức, đặc biệt là phụ nữ trung niên yếu thế, giúp họ tích lũy thời gian để có cơ hội hưởng lương hưu khi về già.
