Cần khung chung, trao quyền chủ động cho địa phương
Đề xuất giảm số môn thi được kỳ vọng giúp học sinh thu hẹp phạm vi ôn tập trước kỳ thi chuyển cấp. Tuy nhiên, từ thực tế tuyển sinh tại các địa phương, vấn đề đặt ra không chỉ là thi hai hay ba môn, mà còn là lựa chọn phương thức tuyển sinh như thế nào để phù hợp với điều kiện giáo dục và bảo đảm công bằng.
TS Lê Viết Khuyến, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cho rằng, Toán và Ngữ văn có thể là hai môn thi chung, tạo mặt bằng thống nhất trong tuyển sinh lớp 10. Tuy nhiên, địa phương cần được chủ động lựa chọn phương án phù hợp với thực tế, trong đó có thể cân nhắc môn thi thứ ba như Ngoại ngữ, gắn với định hướng và nhu cầu giáo dục của từng nơi.
Thực tế tại TP HCM cho thấy, địa phương này tổ chức kỳ thi tuyển sinh lớp 10 với ba môn Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ. Năm học 2026 - 2027, hơn 151.000 học sinh lớp 9 tham gia kỳ thi, trong khi tổng chỉ tiêu vào lớp 10 THPT công lập là 118.550 học sinh.
Theo TS Lê Viết Khuyến, cần có khung nguyên tắc chung của Bộ GD&ĐT, đồng thời trao quyền chủ động cho địa phương trong khuôn khổ quy định thống nhất. Các phương án tuyển sinh cần được cân nhắc trên cơ sở điều kiện thực tế, mục tiêu giáo dục và khả năng tổ chức.
Cùng đó, không ít ý kiến lo ngại, giảm số môn thi có thể giúp học sinh thu hẹp phạm vi ôn tập, nhưng cũng đặt ra nguy cơ học lệch nếu kết quả của một số môn trở thành yếu tố quyết định cơ hội vào THPT. Khi chỉ thi Toán và Ngữ văn, học sinh có thể dồn phần lớn thời gian cho hai môn này, tăng cường học thêm, luyện đề để cạnh tranh điểm số. Những môn không trực tiếp phục vụ tuyển sinh dễ bị giảm mức độ ưu tiên.
Xu hướng này cũng có thể tác động đến việc dạy học. Khi kết quả tuyển sinh trở thành thước đo thành tích, giáo viên và nhà trường có nguy cơ ưu tiên nguồn lực cho các môn thi, khiến những môn còn lại không được quan tâm tương xứng. Trong khi đó, học sinh sau THCS vẫn cần nền tảng kiến thức về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, ngoại ngữ, công nghệ và kỹ năng sống để tiếp tục học tập, làm việc và thích ứng với đời sống.
Một phương án có thể nghiên cứu là tổ chức bài đánh giá tổng hợp kiến thức phổ thông bên cạnh Toán và Ngữ văn, tích hợp các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, công nghệ, tin học, ngoại ngữ và hiểu biết thực tiễn. Cách làm này cần phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông, tránh đánh đố và không tạo thêm gánh nặng luyện thi.
Quan trọng hơn, cần tăng cường phân luồng sau THCS và nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp. Một học sinh chưa nổi trội về Toán, Ngữ văn không có nghĩa là thiếu năng lực. Các em có thể có thế mạnh về kỹ thuật, công nghệ, thực hành, kinh doanh hoặc nghệ thuật. Nếu chỉ dựa vào thành tích học tập hàn lâm, giáo dục có thể bỏ lỡ những năng lực cần được phát hiện và bồi dưỡng.
Đổi mới tuyển sinh phải gắn với công bằng và cơ hội học tập
Theo cô Phương Mai, giáo viên tiếng Anh tại Hà Nội, nếu Ngoại ngữ không còn được sử dụng trong kỳ thi tuyển sinh, học sinh có thể giảm động lực học tập môn này. Băn khoăn đó cho thấy việc giảm môn thi không chỉ tác động đến khối lượng ôn tập mà còn có thể ảnh hưởng đến cách học sinh phân bổ thời gian và sự quan tâm đối với các môn học.
Theo ông Nghiêm Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng, Sở GD&ĐT Hà Nội, giảm áp lực tuyển sinh không đơn thuần nằm ở số lượng môn thi. Giải pháp căn cơ là tăng đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng quy mô trường lớp và bảo đảm đủ chỗ học theo nhu cầu thực tế.
Năm học 2026 - 2027, Hà Nội dự kiến có khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS, trong khi khoảng 88.000 học sinh được tuyển vào các cơ sở giáo dục công lập. Chênh lệch này cho thấy áp lực tuyển sinh còn bắt nguồn từ khoảng cách giữa nhu cầu học tập và khả năng tiếp nhận của hệ thống trường công lập. Nếu không tăng nguồn lực và đa dạng hóa lựa chọn sau THCS, giảm số môn thi khó giải quyết triệt để sức ép cạnh tranh.
Hà Nội đang nghiên cứu phương án xét tuyển dựa trên kết quả học tập và rèn luyện ở cấp THCS. Thành phố cũng dự kiến thí điểm khảo sát một số khối lớp, môn học với đề chung, cùng thời điểm để từng bước hình thành mặt bằng đánh giá. Đây là hướng nghiên cứu, chưa đồng nghĩa với quyết định thay thế kỳ thi tuyển sinh lớp 10 bằng xét tuyển.
Ông Nghiêm Văn Bình lưu ý, nếu sử dụng học bạ một cách cơ học, áp lực có thể không giảm mà chuyển từ một kỳ thi sang suốt quá trình học tập nhiều năm. Bởi vậy, dù thi tuyển hay xét tuyển, kết quả đánh giá đều phải phản ánh thực chất năng lực của học sinh.
Chuyên gia tâm lý giáo dục Nguyễn Thị Thanh Hải cũng cho rằng, nếu sử dụng kết quả học tập để xét tuyển, việc đánh giá ở các lớp 6, 7, 8, 9 phải nghiêm túc, bảo đảm điểm số phản ánh đúng kết quả học tập. Phương thức mới cần được chuẩn bị bài bản, có thời gian thử nghiệm và truyền thông rõ ràng; không nên thay đổi đột ngột khi hệ thống đánh giá chưa sẵn sàng.
Trong khi đó, chị Thu Hòa, phụ huynh học sinh tại Hà Nội cho rằng, nếu xét tuyển bằng học bạ thì cần có tiêu chí thống nhất, bởi điều kiện dạy và học giữa các trường không hoàn toàn giống nhau.
“Bài toán” tuyển sinh gắn với yêu cầu bảo đảm cơ hội học tập cho mọi học sinh
Nghị quyết phiên họp thường kỳ Chính phủ tháng 9/2026 yêu cầu Bộ GD&ĐT chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương triển khai biện pháp bảo đảm mọi học sinh trong độ tuổi đều được đến trường, kể cả những em không trúng tuyển vào THPT công lập, thông qua các loại hình trường và chương trình giáo dục phù hợp. Điều này đòi hỏi tuyển sinh lớp 10 không chỉ tập trung vào việc chọn học sinh vào trường công lập, mà còn phải mở rộng những con đường học tập có chất lượng sau THCS. Khi hệ thống trường lớp chưa đáp ứng đủ nhu cầu và các lựa chọn thay thế chưa đủ sức hấp dẫn, áp lực cạnh tranh khó có thể giảm chỉ bằng việc thay đổi số môn thi.
Muốn giảm áp lực thi vào lớp 10 một cách bền vững, cần đồng thời đổi mới thi cử, nâng cao năng lực tiếp nhận của hệ thống trường lớp và tạo ra những lựa chọn học tập có chất lượng. Khi giáo dục nghề nghiệp trở thành con đường đáng tin cậy, có việc làm, thu nhập và cơ hội phát triển, học sinh sẽ không còn phải coi THPT công lập là lựa chọn duy nhất. Khi ấy, giảm áp lực không chỉ là giảm số môn thi, mà còn là mở rộng cơ hội để mỗi học sinh phát triển đúng với năng lực của mình.
