Trang thông tin điện tử tổng hợp
Chi tiết tin tức
A- A A+ | Trong Tăng tương phản Giảm tương phản

Bài 1: Đột tử ở người trẻ khỏe mạnh - nỗi đau có thật

Một người trẻ vẫn học tập, làm việc, chơi thể thao bình thường có thể bất ngờ gục xuống và tử vong. Khi cái chết đến quá nhanh, không có bệnh sử rõ ràng, câu hỏi “vì sao?” thường kéo theo hàng loạt suy đoán. Nhưng phía sau một số trường hợp tưởng như không có lời giải ấy có thể là những bệnh lý di truyền âm thầm tồn tại nhiều năm. Giám định pháp y kết hợp với những tiến bộ của di truyền học phân tử đang mở thêm một con đường tìm nguyên nhân, không chỉ để trả lại sự thật cho người đã mất mà còn để cảnh báo nguy cơ cho những người đang sống.

Khi một người đang khỏe mạnh bỗng ra đi

Đột tử ở người trẻ luôn để lại một cú sốc đặc biệt. Một thanh niên đang chơi thể thao hay một sinh viên chìm vào giấc ngủ tối hôm trước nhưng không bao giờ tỉnh lại nữa, một đứa trẻ đang khỏe mạnh buổi sáng từ biệt cha mẹ để đến lớp, rồi tin dữ ập về giữa ngày… Những sự ra đi đột ngột không rõ nguyên nhân luôn tạo ra một khoảng trống thông tin lớn. Khi thiếu vắng các kết luận y khoa chắc chắn, người ta dễ rơi vào vòng xoáy của tin đồn và suy đoán: “Do tập luyện quá sức?”, “Do chất kích thích?”, “Do bị bỏ sót bệnh lý từ trước?” hay “Do tác động ngoại cảnh?”…

Đó cũng là lúc vai trò của giám định pháp y trở nên đặc biệt quan trọng. Đứng trước nỗi đau và vô vàn câu hỏi của gia đình người đã khuất, giám định pháp y kết hợp với di truyền học phân tử chính là chiếc “chìa khóa” mở ra sự thật, trả lại công bằng cho người đã mất và đặc biệt là bảo vệ những người đang sống.

Tại Trung tâm Pháp y Hà Nội, có một ca giám định đột tử do tim mà các giám định viên rất nhớ, cháu bé 2 tuổi tử vong sau khi bị cúm A và còn sốt nhẹ khi đi nhà trẻ. Không nói cũng hiểu nỗi đau và sự bất ngờ vô bờ bến của cha mẹ cháu bé. Từ nỗi đau này, cũng không phải là không có những nỗi nghi ngờ về quy trình chăm sóc tại nhà trẻ. Nhưng kết quả giám định cho thấy cháu có dị tật ở tim (bệnh cầu cơ mạch vành) và đột biến gene kèm theo. Có thể thấy, với pháp y, một trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân phải được tiếp cận bằng bằng chứng: hoàn cảnh xảy ra vụ việc, tiền sử bệnh, thông tin từ gia đình, khám nghiệm tử thi, mô bệnh học, độc chất và những xét nghiệm cần thiết.

Một trong những khó khăn của đột tử do tim ở người trẻ là không phải bệnh lý nào cũng để lại tổn thương giải phẫu rõ ràng. Có những bệnh làm cơ tim dày lên hoặc giãn ra, có thể quan sát bằng hình ảnh học khi còn sống hoặc phát hiện khi khám nghiệm. Nhưng cũng tồn tại những rối loạn nằm chủ yếu ở hoạt động điện của tim.

“Trái tim con người đập nhờ một hệ thống điện học được kiểm soát rất chặt chẽ. Các kênh ion đưa natri, kali, canxi qua màng tế bào cơ tim, tạo ra và điều hòa tín hiệu điện cho từng nhịp co bóp. Nếu một protein của hệ thống này hoạt động bất thường do một biến thể di truyền gây bệnh, người mang biến thể có thể có một trái tim gần như bình thường về hình thái nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ loạn nhịp nguy hiểm. Các hội chứng QT dài, Brugada hay nhịp nhanh thất đa hình do catecholamine là những ví dụ.

Trong hội chứng QT dài, các gen như KCNQ1, KCNH2 có thể liên quan đến bất thường kênh kali. Với hội chứng Brugada, SCN5A là một trong những gen được nghiên cứu nhiều. Còn những biến thể ở RYR2 có thể liên quan đến các rối loạn nhịp được kích hoạt khi vận động mạnh hoặc xúc động.

Đây chính là một trong những lý do có trường hợp người trẻ được gia đình nhìn nhận là “hoàn toàn khỏe mạnh” nhưng vẫn có thể xảy ra biến cố. Sự khỏe mạnh nhìn thấy bên ngoài không phải lúc nào cũng đồng nghĩa không có nguy cơ nằm sâu trong hệ tim mạch”, theo bác sĩ, giám định viên Trịnh Xuân Hà.

Một cái chết có thể là lời cảnh báo cho cả gia đình

Đây cũng là điều mà khoa học từ lâu đã khẳng định. Xét nghiệm phát hiện một biến thể trong gen không đồng nghĩa đã chứng minh người đó chắc chắn sẽ mắc bệnh, càng không đồng nghĩa có thể khẳng định chính biến thể đó gây ra cái chết, theo bác sĩ, giám định viên Trịnh Xuân Hà.

Có người mang biến thể gây bệnh nhưng chưa biểu hiện triệu chứng trong nhiều năm. Hai thành viên cùng một gia đình mang một biến thể vẫn có thể mắc bệnh ở những độ tuổi khác nhau hoặc có mức độ nặng nhẹ hoàn toàn khác nhau.

Môi trường, tuổi, hoạt động thể lực, các bệnh lý khác và nhiều yếu tố sinh học còn có thể tác động tới biểu hiện cuối cùng. Bởi vậy, mang một biến thể di truyền không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh hay chắc chắn sẽ đột tử. Việc đánh giá phải dựa trên loại biến thể, biểu hiện lâm sàng, tiền sử gia đình cùng những yếu tố nguy cơ khác. Đây cũng là ranh giới rất quan trọng giữa khoa học và suy đoán.

Các giám định viên pháp y đều biết rằng, khi khám nghiệm tử thi thông thường chưa tìm thấy nguyên nhân đủ sức giải thích cái chết, di truyền học có thể cung cấp thêm một lớp bằng chứng. Phương pháp thường được gọi là “molecular autopsy” - có thể hiểu là khám nghiệm phân tử sau tử vong. Nếu mẫu máu hoặc mô của người đã mất được thu nhận, bảo quản phù hợp, các chuyên gia có thể phân tích ADN để tìm kiếm những biến thể liên quan tới bệnh tim di truyền và rối loạn nhịp.

Nhưng khám nghiệm phân tử không thay thế khám nghiệm pháp y. Ngược lại, giá trị của nó chỉ thực sự được phát huy khi được đặt bên cạnh kết quả khám nghiệm tử thi, mô bệnh học, độc chất, bệnh sử, hoàn cảnh tử vong và tiền sử gia đình. Điểm quan trọng là xét nghiệm gen phải trả lời một câu hỏi cụ thể, chứ không phải tìm bất kỳ sự khác biệt nào trong ADN rồi gán nó cho cái chết. Một biến thể “chưa rõ ý nghĩa lâm sàng” không thể trở thành bằng chứng xác nhận nguyên nhân đột tử.

Trong những cái chết xảy ra quá đột ngột, gia đình không chỉ đối diện với mất mát, họ còn phải sống với câu hỏi: “Tại sao một người khỏe mạnh lại chết?”; “Liệu có điều gì đã xảy ra mà gia đình không biết?”; “Liệu còn ai khác có nguy cơ?”…

Nếu thiếu một kết luận dựa trên bằng chứng, khoảng trống ấy rất dễ bị lấp đầy bằng tin đồn và suy đoán. Đó là lý do giá trị của giám định pháp y không dừng lại ở việc xác định “người này đã chết vì gì”. Trong những trường hợp thích hợp, việc kết hợp pháp y truyền thống với di truyền học phân tử còn có thể mở rộng câu trả lời sang một vấn đề lớn hơn: liệu nguyên nhân đó có khả năng liên quan tới những thành viên khác trong gia đình hay không.

Hay nói cách khác, từ cái chết của một người, khoa học đôi khi có thể nhận diện nguy cơ để bảo vệ những người còn sống. Đó cũng là điểm mà pháp y không chỉ phục vụ người đã khuất mà trong một số trường hợp, còn có thể giúp bảo vệ sự sống.

“Giá trị lớn nhất của việc tìm nguyên nhân di truyền đôi khi không nằm ở người đã mất mà nằm ở những người đang sống. Nếu xác định được một biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh đáng tin cậy ở người tử vong, người thân có quan hệ huyết thống gần có thể được tư vấn, khám tim mạch và xét nghiệm theo dòng gia đình khi có chỉ định. Một người con, người anh, người chị hoàn toàn chưa có triệu chứng có thể mang cùng biến thể, nhưng khác với người đã mất, họ còn cơ hội để được phát hiện và theo dõi.

Nhưng điều đó không có nghĩa mọi người trẻ cần đi “giải mã gen” để tìm nguy cơ đột tử. Đây sẽ là một cách tiếp cận vừa tốn kém, vừa có nguy cơ tạo ra những kết quả khó diễn giải. Đối tượng đáng được đặc biệt lưu tâm là người từng ngất không rõ nguyên nhân, nhất là khi vận động; có cơn đánh trống ngực bất thường; co giật chưa giải thích được; gia đình có người đột tử khi còn trẻ; hoặc có người thân mắc bệnh cơ tim, hội chứng QT dài, Brugada hay những bệnh tim di truyền khác.

Một người mang cùng biến thể lỗi gen nhưng vẫn khỏe mạnh có thể được theo dõi sát sao, điều chỉnh lối sống hoặc can thiệp y tế kịp thời để ngăn chặn một thảm kịch tương tự lặp lại”, bà Nguyễn Thị Ngọc Yến - Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội nhấn mạnh.

(Còn tiếp)

Trung tâm Pháp y Hà Nội phối hợp thực hiện

Xuân Hoa - Tuấn Anh
Tác giả: Xuân Hoa - Tuấn Anh

Tin xem nhiều